حامد حيدر زى

د نړۍ هېنداره بشپړه شوه

(اّسيا)، (افريقا)، (استراليا)، (اروپا) او (امريكا) د هغه پنحگو كتابونو نومونه دي چيگ په تيگرو شپإوكلونو كيگ، (د نؤة هيگنداره) په سلسله كيگ خپاره شوي دي. (د نؤة هينداره) هغه دايره المعارفكگوتگى دى چيگ شگاغلي احسان الله اّرينزي ييگ ليكلو ته ملا تؤليگ او غوشگتل ييگ چيگ په پنحگو يا شپإو تگوكونو كيگ ييگ بشپؤ كؤي. د ديگ دايره المعارفكگوتگي پنحگه تگوكونه د اّسيا، افريقا، استراليا، اروپا او امريكا د لويو وچو په هكله په پيگشگور كيگ د ساپي د پشگتو خگيگؤنو د پراختيا د دفتر له خوا د الا ذهر د خپروندويه دفتر په مرسته خپاره شوي دي چيگ په ديگ ليكنه كيگ به خبريگ پريگ وكؤو.

لومؤى- اّسيا :

دغه كتاب 823 مخونه لري او د اّسيا په لويه وچه سربيگره 52 اّسيايي هيگوادونه، د انكگليسي الفبيگ په ترتيب پكيگ معرفى شوي دي. په ديگ معرفي كيگ د هر هيگواد پيژندنه داسيگ شويگ ده :

په طبيعي جغرافيه كيگ د نامه لنأيز Data code نؤيوال، رسمي، پخواني او سيمه ايز نومونه، موقعيت، پراخوالى په Km² او ميل مربع، د قلمرو وچه او اوبه، خگلور خواويگ او له كگاونأيو هيگوادونو يا اوبو سره د پولو كيلومتري اوإدوالى، لوى غرونه، جكگيگ خگوكيگ، غتگ سيندونه، اقليم او په پاى كيگ د هر هيگواد نوريگ جغرافيايي حگانكگؤتياويگ. په سياسي جغرافيه كيگ پايتخت او نفوس ييگ، د هيگواد تگول نفوس، د نفوسو كگنگوالى Density شگاري او كليوال نفوس، د نفوسو سني ويگش، د جنسيت تناسب Sex ratio، په 1000 زيگإيگدلو ماشومانو كيگ د مؤينيگ كلنى اندازه، د نفوسو كلنى أيگرشگت، د عمر منحگنى اوإدوالى، په 1000 شگحگو كيگ د زيگإيگدلو ماشومانو شميگر، د هيگواد اداري ويگش، لوى شگارونه، حكومت (اساسي قانون، جمهور رئيس، لومؤى وزير، پارلمان او قضائيه قوه)، سياسي كگوندونه او د هغوى اوسني مشران، د سياسي فشار أليگ، نژاد، دين او مذهب، ژبه، ليكدود، د خپلواكة روحگ، په UN او نورو نؤيوالو تگولنو كيگ غؤيتوب او په پاى كيگ ملي بيرغ.

د هيگوادونو د اقتصادي جغرافييگ په سر كيگ لومؤى د هر هيگواد پر عمومي اقتصادي وضع يو حگغلند نظر اچول شوى دى. له ديگ تحليلي بحث خگخه وروسته دا عناوين تر ستركگو كيگإي: غير خالص كورنى توليد، د غير خالص كورني توليد كلنة وده، د غير خالص كورني توليد سكتوري جوؤشگت، د سؤي سر كلني عايد، د انفلاسيون اندازه، د كار قوت (د شميگر او سكتورونو په حساب)، وزكگارتيا (بودجه د عوايدو او لكگشگتونو په تفكيك)، صنعتي توليدات، د صنعتي توليداتو كلنة وده، د بريگشگنا توليد او منابع ييگ، كرنه، خگاروي، حگنكگلونه، توريزم (سياحت)، غتگ كانونه، صادرات او واردات (د تگوليگ بييگ، اقلامو او غتگو تجارتي شريكانو په تفكيك)، بهرني پورونه، بهرني مرستيگ، ترانسپورت (د اوركگاأو، لويو لارو، لويو او كوچنيو نقليه وسايطو، د تيگلو او كگازو د نل ليكو، تجارتي بيگؤيو او الوتكو په تفكيك)، د پيسو واحد او له امريكايي أالر سره د هغه انأول، مالي كال، وزني سيستم، مخابرات (د كورنيو او بهرنيو ارتباطاتو په تفكيك)، د راأيويي او تگلويزيوني خپرونو مركزونه او د هر هيگواد د تگولنيزيگ او اقتصادي پرمختيا په هكله ارقام لكه د باسوادانو سلواله، زده كؤه، عامه روغتيا، مطبوعات، خپرونيگ او داسيگ نور.

له ديگ وروسته د هر هيگواد د نؤيوالو لانجو ذكر راغلى او بيا د مخدره موادو په كرنه، پروسس، تجارت او ترانزيت كيگ د دغه هيگواد په ونأه بانديگ خبريگ شوي دي. دلته دا خبره د يادولو وؤ ده چيگ شگايي حگينيگ هيگوادونو له خپلو كگاونأيانو يا ليريگ هيگوادونو سره د ملكيتونو، سمندري حدودو او پولو د تگاكلو په سر لانجه ولري او حگينيگ نور بيا دا ستونزيگ و نه لري او يا د مخدره موادو په كاروبار وركگأ وي او يا نه وي.

په پاى كيگ د هر هيگواد د تاريخ برخه رارسيگإي. د كتاب مولف د كتاب په سريزه كيگ ليكلي دي چيگ نه غواؤي د هر هيگواد أيگر لرغونى تاريخ را وسپؤي، بلكه غواؤي چيگ د هيگوادونو معاصر تاريخ او روانيگ پيگشگيگ را واخلي او بس.

هغه هيگوادونه چيگ د نؤة د هينداريگ په دغه لومؤني تگوك كيگ پيژندل شوي دي دا دي: اّذربايجان، اردن، ارمنستان، ازبكستان، اسرائيل، افغانستان، امارات (عربي متحده)، اندونيزيا، ايران، بحرين، برما، بروناى، بنكگله ديگش، بوتان، پاكستان، تاجكستان، تايلند، تركمنستان، تايوان، چين، جاپان، سريلانكا، سنكگاپور، سوريه، عراق، عربستان (سعودي)، عمان، فليپين، فلسطين، قبرس، قرغزستان، قزاقستان، قطر، كوريا (شمالي)، كوريا (جنوبي)، كمبوديا، كويتگ، كگرجستان، لاوس، لبنان، ماليزيا، مالديپ، منكگوليا (مغلستان)، نيپال، ويتنام، هانكانكگ (د چين د يويگ برخيگ په توكگه)، هندوستان او يمن.

شگاغلي ليكوال د دغه كتاب د تاليف له پاره له 92 اخحگونو خگخه كار اخستى چيگ تگول د كتاب د اصلي متن په پاى كيگ په ترتيب سره راغلي دي. په ديگ اخحگونو كيگ د كابل پوهنتون د محصلينو مونوكگرافونه، د ايران او نورو هيگوادونو چاپ كتابونه او د انترنت معلومات د يادولو وؤ دي. د (اّسيا) د كتاب د لومؤي چاپ په پاى كيگ يو نومليك يا يو كمكى قاموس راغلى چيگ د كتاب 80 مخونه ييگ نيولي دي. په ديگ نومليك كيگ له هغه لوستونكو سره د مرستيگ له پاره چيگ شگايي د حگينو كلماتو د مانا په برخه كيگ ستونزيگ ولري د نژديگ 200 اصلاحاتو (لكه تگاپو، تگاپووزمه، سمندر، طول البلد، عرض البلد او نور) پيژندكگلوي راغليگ ده.

ناويليگ ديگ نه وي پاتيگ، دا كتاب چيگ د لومؤي حگل له پاره په كال 2000 (1379 هـ ش) كيگ چاپ شوي و، په كال 2003 (1382 هـ ش) كيگ د دوهم حگل له پاره بيا خپور شو. د كتاب په دوهم حگل خپريگدنكگ كيگ يو بل وؤوكى قاموس هم پكيگ زيات شوى دى چيگ د نؤيوالو تگولنو د پيژند كگلوة په هكله په زؤه پوريگ معلومات لري. په ديگ قاموس كيگ أيگريگ نؤيواليگ او سيمه ايزه تگولنيگ راغلي دي لكه UN او د هغه تگوليگ حگانكگؤيگ خگانكگيگ، د عربو اتحاديه، د اّسيا پاسفيك د اقتصادي مرستو أله، د لاتينيگ امريكيگ د يووالي تگولنه، د اروپا د امنيت او همكارة شورى، انمرسات، د جنوبي افريقا كگمركي اتحاديه او 50 داسيگ نوريگ ورته تگولنيگ.

ب:افريقا: د نؤة د هينداريگ دوهم كتاب د افريقا تر نامه لانديگ په كال 2001 (1381 هـ ش) كيگ په پيگشگور كيگ چاپ شوي دي.

دغه كتاب د افغانستان د علومو د اكاأمة د پشگتو خگيگؤنو د نؤيوال مركز د عملي منشي شگاغلي نصرالله منكگل په سريزه پيل شوى، ورپسيگ د كتاب د شگاغلي مولف سريزه راغليگ چيگ په هغيگ كيگ ييگ د دغه دايره المعارفكگوتگي د ليكلو د تاريخچيگ او خپلو راتلونكو پلانونو په هكله خبريگ كؤي دي. د مولف له ديگ سريزيگ وروسته د افريقا د لوييگ وچيگ پيژندكگلوي راغليگ او بيا د افريقا تگول هيگوادونه په وار سره، كتگ-متگ د كتاب د لومؤي تگوك د متودولوژئ له مخيگ معرفي شوي دي :

اريتريا، استوايي كگيني، الجزاير، انكگولا، ايتوپيا، بوتسوانا، بوركينافاسو، بوروندي، بينين، تانزانيا، توكگو، تونس، جنوبي افريقا، جيپوتي، چاد، د عاج ساحل، سوازيلند، سودان، سوماليا، سيراليون، سيشلز، صحرا (د-ج)، كامرون، كانكگو (كينشاسا يا پخواني زاير)، كانكگو (برازاويل يا د كانكگو ديگموكراتيك جمهوريت)، كومورو، كيپ وردي، كينيا، كگابون، كگانا، كگمبيا، كگيني، كگيني بيساو، لايبيريا، ليبيا، ليسوتو، مركزي افريقا، مالي، مدغاسكر، مراكش، ملاوي، مصر، موريتانيا، موريشيز، موزمبيق، ناميبيا، نايجير، نايجيريا او يوكگندا.

د كتاب مؤلف شگاغلي اّرينزي د افريقا د كتاب د ليكلو له پاره له 65دري، پشگتو او انكگليسي اخحگونو خگخه كار اخيستى دى. د دغه كتاب په پاى كيگ هم هغه دوه نومليكونه راغلي چيگ د اّسيا د تگوك دوهم چاپ په پاى كيگ راغلي دي. لكه چيگ موإ خبر شوي ياستو، په پيگشگور كيگ د ساپي د پشگتو خگيگؤنو او پرمختيا دفتر دغه كتاب خلاص كؤى او اوس ييگ په دوهم چاپ بانديگ كار كوي.

ج- استراليا: د نؤة د هينداريگ دريم تگوك د استراليا (اوقيانوسيه) تر نامه لانديگ په كال ---2003( 1382 هـ ش) بيا هم په پيگشگور كيگ د ساپي د پشگتو خگيگؤنو او پراختيا د دفتر له خوا خپور شوي دي.

د استراليا د كتاب په پيل كيگ د مولف پر سريزه سربيگره، د نؤة د تگولو خپلواكه هيگوادونو او د نؤة د ناخپلواكه سيمو جدولونه راغلي دي. په دغه جدولونو كيگ د هر خپلواكه هيگواد يا ناخپلواكه سيميگ موقعيت (په نؤة كيگ)، د پايتخت يا مركز نوم، د نامه لنأيز او په UN كيگ غؤيتوب يا نه غؤيتوب راغلى او بيا د كتاب متن پيل كيگإي چيگ د استراليا يا اوقيانوسيه د لوييگ وچيگ يا قاريگ دغه هيگوادونه په وار سره پكيگ معرفي شوي دي. لويه وچه، د استراليا هيگواد، فيجي، كگريباتي، مارشال، ميكرونيزيا، ناورو، نوى زيلند، پالوو، پاپوانيوكگيني، ساموا، سليمان، تونكگا، تووالو او وانواتو.

د دغه كتاب د تاليف له پاره له 51 معتبرو اخحگونو كار اخستل شوي او كتاب تگول 396 مخونه لري. په دغه 396 مخونو كيگ هغه دوه قاموس كگوتگي هم راغلي دي چيگ د افريقا د تگوك په پاى كيگ راغلي وو.

د- اروپا: د نؤة د هيگنداريگ د ستر كتاب خگلورم تگوك (اروپا) نوميگإي چيگ په كال 2005 (1384 هـ-ش) كيگ په پيگشگور كيگ د ساپي د پشگتو خگيگؤنو او پراختيا د دفتر له خوا خپور شوى دى. د دغه كتاب شگايست او د چاپ شگه والى دا خگركگندوي چيگ د كتابونو د خپريگدنكگ په چاره كيگ د ساپي د دفتر د همكارانو تجربه أيگره شويگ ده او دوى اوس دغه مسئليگ ته أيگر پام اؤوي.

د اروپا د كتاب په پيل كيگ لومؤى د مؤلف سريزه راغليگ ده. دغه سريزه لس پانگيگ لري او مؤلف پكيگ د دغه كتاب په هكله خپليگ ضروري خبريگ كؤي او لوستونكو ته ييگ زيرى وركؤى دى چيگ ژر به د دغه دايره المعارفكگوتگي پنحگم تگوك (امريكا) هم د شگاغلو لوستونكو لاس ته ورسيگإي. د اروپا په كتاب كيگ د ليكوال له سريزيگ خگخه وروسته د نؤة د تگولو خپلواكه هيگوادونو او نا خپلواكه سيمو جدولونه راغلي دي. له ديگ وروسته لومؤى د اروپا لويه وچه او بيا د دغه قاريگ 44 هيگوادونه پيژندل شوي دي. د اروپا دغه 44 هيگوادونه دا دي:

البانيا، اّندورا، استريا (اتريش)، بيگلاروس (سپينه روسيه)، بلجيم (بلژيك)، بوسنيا او هرزكگوينا، بلغاريا، كروشيا، چك، أنمارك، استونيا، فنلند، فرانسه، جرمني (اّمان)، يونان، هنكگري (مجارستان)، اّيسلند، اّيرلند، ايتاليا، لاتويا، ليختن اشتاين، ليگتوانيا، لوكزامبوركگ، مقدونيه، مالتا، مالدووا، موناكو، نيدرلند (هالند)، نارويگ، پولند (لهستان)، پرتكگال، رومانيا، روسيه، سان مارينو، صربيا او مونتينكگرو (يوكگوسلاويا)، سلواكيا، سلوانيا، اسپانيا، سويأن، سويس (سويتزرلند)، تركيه، اوكراين، انكگلستان او واتيكان.

دنؤة د هيگنداريگ د دايره المعارفكگوتگي دغه تگوك (اروپا) 882 پانگيگ لري او د ليكلو له پاره ييگ له 42 معتبرو اخحگونو خگخه استفاده شويگ ده.

د_ امريكا: د نؤعة د هيگنداريگ د ستر كتاب پنحگم تگوك (امريكا) نوميگإي  چيگ د 2006 په سپتمبر (1385 هـ. ش) كيگ چاپ شوى دى. دغه كتاب د ظاهري شگكلا او نفاست له مخيگ د اروپا تگوك ته ورته دى او دا د كتاب د چاپ په برخه كيگ د ساپي د پشگتو خگيگؤنو او پراختيا له مركز سره د الاذهر د خپرندويه تگولنيگ د فني _ تخنيكي مرستو شگه بيگلكگه بلل كيگداى شي.

د امريكا د كتاب په پيل كيگ له فهرست خگخه د كتاب أالة راغليگ ده. د كتاب مولف خپل دغه كتاب د افغانستان دوو سترو پوهانو او خگيگؤونكو عبدالحى حبيبى او عبدالشكور رشاد سپگخگلو ارواوو ته أالة كؤى دى. هغه دوه نوميالي چيگ خپل تگول شريف عمرونه ييگ د پوهيگ، خگيگؤنو او علمي فعاليتونو د خپراوي او پياوؤتيا له پاره وقف كؤي وو:

له ديگ وروسته د نؤة د خپلواكه هيگوادونو او نا خپلواكه سيمو جدولونه، بيا د امريكا د لوييگ وچيگ پيگژندكگلوي او ورپسيگ د دغه لوييگ وچيگ د تگولو هيگوادونو په هكله معلومات راغلي دي.

د امريكا د لوييگ وچيگ دغه 35 هيگوادونه د الفبيگ په ترتيب دا دي: اّنتيگوا او باربودا، ارجنتاين، بهما، باربادوس، بوليويا، بيليز، برازيل، كاناأا، چيلي، كولمبيا، كوستاريكا، كيوبا، دومينيكا، دومينيكن، اكوادور، السوادور، گرينادا، كگواتيمالا، كگويانا، هايتي، هاندوراس، جميكا، مكسيكو، نيكاراكگوا، پانامه، پاراكگواى، پيرو، سنت كتس او ناويس، سنت لوسسيا، سنت وسنت او كگرينادينز، سورينام، ترينيداد او توباكگو، د امريكا متحده ايالات، يوروكگواى او ونزويلا.

د نؤة د هيگنداريگ د دايره المعارفكگوتگي دغه تگوك، 738 مخونه لري او په ليكلو كيگ ييگ له 24 اخحگونو خگخه كار اخستل شوى دى.

 اوس راحگو د دغه خگلورو واؤو كتابونو پر كگتگور توب بانديگ لنأيگ خبريگ كوو: په افغاني مطبوعاتو كيگ د نؤة د هيگوادونو د پيژندكگلوئ (طبيعي، سياسي، بشري، اقتصادي او تاريخي جغرافيه) د كوچني يا غتگ او تفصيلي كتاب حگاى چيگ شگاغلئ اّرينزئ ييگ دايره المعارفكگوتگى بولي، په ريشگتيا تش و او دا هغه لومؤنى كتاب دى چيگ په پشگتو ژبه د نؤة د تگولو هيگوادونو د پيژندكگلوئ په هكله ليكل شوي دي. كتاب تگول له ارقامو أك دئ او په داسيگ ساده ژبه ليكل شوئ دئ چيگ پر پشگتو سربيگره نور افغاني ورونگه هم استفاده ورحگنيگ كولاى شي.

په كتاب كيگ د خلكو، حگايونو، كگوندونو او نورو مهمو نومونو تر خگنكگ د هغيگ انكگليسي كلميگ يا جمليگ هم راغلي دي تر خگو چيگ له لوستونكو سره د كتاب د لوستلو په وخت كيگ د سم تلفظ په برخه كيگ مرسته شوي وي. سربيگره پرديگ په كتاب كيگ د هيگوادونو نقشيگ او ملي بيرغونه هم راغلي دي. كه خگه هم چيگ د چاپ د لكگشگت د كمولو له پاره نقشيگ توريگ او سپينيگ چاپ شويگ خو ملي بيرغونه په خپلو همغه اصلي رنكگونو چاپ شوي دي.

د نؤة د هينداريگ د دغه پنحگو تگوكونو معلومات زموإ د شگوونحگيو د جغرافييگ د شگوونكو، زده كوونكو، د پوهنتونونو د محصلينو، ژورناليستانو او د عمومي معلوماتو د ليوالو له پاره هرو مرو په زؤه پوريگ دي. كه خگوك د يوه هيگواد د طبيعي جغرافييگ په هكله معلومات غواؤي، كه خگوك د كوم هيگواد د نفوسو او يا د نفوسو د جوؤشگت په هكله يه خگه پوهيگدل غواؤي، كه خگوك د كوم هيگواد د حكومت يا سياسي كگوندونو يا پارلمان په هكله خگه معلوماتو ته اؤتيا ولري، همدا راز كه خگوك د كوم هيگواد د اقتصاد يا تاريخ په هكله خگه غواؤي نو تگول په دغه كتابونو كيگ پيدا كولاى شي. د كتاب أيرى شميگرنيگ خورا نويگ دي او په همدغه وروستنيو كلونو پوريگ اؤه لري. د مثال په توكگه د نؤة د هينداريگ پنحگم تگوك أيرى شميگرنيگ د 2004 او 2000 كلونو دي. په داسيگ حال كيگ چيگ خپله كتاب په 2006 كيگ خپور شوى دى.

د كتاب اخحگونه چيگ د هر تگوك په پاى كيگ راغلي خورا د أاأ وؤ دي. دا اخحگونه كتابونه، دايره المعارفونه، مجليگ، اخبارونه، د كمپيوتگر سي أي كگانيگ CDs او د انترنت پانگيگ دي البته چيگ د نؤة د هينداريگ په خپرولو سره نه يوازيگ دا چيگ د كابل كالنة نشراتي عنعنه ژوندئ وساتل شوه بلكه د هغيگ خگخه په لوؤ كيفيت او د معاصرو تخنيكي او عملي امكاناتو خگخه په استفاديگ سره د نؤة د تگولو خپلواكه او نا خپلواكه هيگوادونو، هيگوادكگيو او سيمو عمومي او انسايكلوپيأيك معلومات په نوي او عالي علمي بنگه د هيگواد د فرهنكگ مينانو ته وؤانديگ شول.

ناويلي ديگ نه وي پاته چيگ د كتاب شگاغلي مؤلف د (اّسيا)، (افريقا)، (استراليا)، (اروپا) او (امريكا) د تگوكونو په هره سريزه كيگ له شگاغلو لوستونكو او فرهنكگيانو خگخه په كلكه هيله كؤيگ ده ده چيگ له سره د ديگ د دايره المعارفكگوتگي په بشپؤولو كيگ مرسته وكؤي او مشوريگ ديگ وركؤي. نه پوهيگإم چيگ شگاغلو لوستونكو او كره كتونكو به دا كار كؤئ وي كه نه؟. ليكوالو او مولفينو ته د مشورو وركول او د دوى به كارونو بانديگ علمي كره كتنيگ، له هغوى سره مرسته كوي چيگ د خپل كار نيمكگؤتياويگ له مينحگه ويسي او داسيگ اّثار خپاره كؤي چيگ تگول پريگ وپوهيگإي.

ناويليگ ديگ پاتيگ نه وي چيگ د نؤة د هنداريگ دريگ كتابونه (اّسيا)، (افريقا) او (استراليا) د دوهم حگل له پاره هم چاپ شوى دى او داسيگ شگكاري چيگ خگلورم تگوك (اروپا) ييگ د بيا چاپ په درشل كيگ دى او دا په افغانستان كيگ أيگر لإ داسيگ پيگشگيگإي چيگ يو كتاب ديگ له چاپه يو كال وروسته بيا چاب شي.

په پاى كيگ به دا تگكى نه هيروو چيگ د نؤة هيگنداره واقعاً يو په زؤه پوريگ او ارزشگتمن اثر دى چيگ د پانگو د شميگر له پلوه په پشگتو كيگ بيگ مثاله كتاب دى او د متن له پلوه هم د أيگرو خلكو له پاره كگتگور دى. د داسيگ روحگيگ په هيله چيگ زموإ كتابتونونه په سلكگونو او زركگونو داسيگ كتابونه ولري چيگ د افغانانو په واسطه ليكل شوي او يا ژباؤل شوي وي او زموإ تگولنه د نيكمرغي او پرمختكگ لاريگ ته سم كؤي.

حامد حيدر زى

 بازگشت به بالای صفحه